Beschrijving

Moet er strenger gestraft worden of juist niet? Mag de rechter door de wetgever aan banden worden gelegd? In hoeverre mag de overheid ingrijpen in het privéleven van haar burgers? Deze vragen zijn inzet van menig opiniërend krantenartikel of discussieprogramma. Ook degenen die zich beroepshalve met het recht bezighouden zullen zich van tijd tot tijd moeten bezinnen op de taak en de functie van het recht. Moeten we regels toepassen als ze tot onrechtvaardige uitkomsten leiden? Leiden regels wel tot het doel waarvoor ze zijn opgesteld? Dit zijn allemaal vragen over het recht waarop door het recht zelf geen antwoorden kunnen worden gegeven. Betekent dit dat discussies over deze kwesties zinloos zijn omdat zij ontaarden in politieke welles-nietesspelletjes? Deze inleiding in de rechtsfilosofie beoogt te laten zien dat dit niet hoeft. Men kan zich afvragen of de vraag wel goed wordt gesteld, men kan proberen verschillende soorten argumenten te onderscheiden, en ook kan men de uitgangspunten proberen te achterhalen van waaruit wordt geredeneerd. Daarmee wordt de kwestie niet opgelost, maar kan het debat wel op een meer bevredigende en interessante wijze worden gevoerd.

Dit boek is in de eerste plaats voor juristen geschreven, maar het is eveneens geschikt voor niet-juridisch geschoolde lezers die geïnteresseerd zijn in vragen over de rol en de reikwijdte van het recht. Kortom, voor allen die het recht niet alleen zien als een reservoir van antwoorden, maar ook als een raadselachtig maatschappelijk verschijnsel.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Ter inleiding

Hoofdstuk i. De wens van de soeverein

i.1 Bevelen

i.2 Soeverein

i.3 Algemeen

i.4 De soeverein als enige rechtsbron

i.5 Besluit en verdere opbouw van het boek

Hoofdstuk ii. De macht der gewoonte

ii.1 Het perspectief van de antropoloog

ii.2 Wederzijdse verwachtingen

ii.3 ‘Telt als’-regels

ii.4 Besluit

Hoofdstuk iii. Regels over regels

iii.1 Vastleggen

iii.2 Geldigheid

iii.3 Geregelde dwangorde

iii.4 Primaire en secundaire regels

iii.5 Consensus onder vreemden

iii.6 Besluit

Hoofdstuk iv. Rechtvaardiging en kritiek

iv.1 ‘Omdat ik het zeg’

iv.2 Gods bevel

iv.3 Rechtvaardiging van ongehoorzaamheid

iv.4 Het natuurlijke licht

iv.5 De bestemming van de mens

iv.6 Tussenbalans

Hoofdstuk v. Het maatschappelijk contract

v.1 Van natuurrecht naar natuurlijke rechten

v.2 De wederkerigheid van een contract

v.3 De gerechtvaardigde opstand

v.4 Redenen voor redenen voor redenen

v.5 Besluit

Hoofdstuk vi. Algemene regels

vi.1 Categorieën

vi.2 De moeilijkheden van algemene regels

vi.3 Functies van algemene regels

vi.4 Regels als redenen

vi.5 De falende wetgever

vi.6 Dressuur

vi.7 Tussenbalans

Hoofdstuk vii. Recht en sturing

vii.1 Modificatie en codificatie

vii.2 Overregulering

vii.3 Het subsidiariteitsbeginsel

vii.4 Geconditioneerde zelfregulering

vii.5 Subsidiariteit in de rechtsstaat

vii.6 Subsidiariteit in een democratie

vii.7 Besluit

Hoofdstuk viii. Juridische beslissingen

viii.1 Moeilijkheden van rechterlijke oordeelsvorming

viii.2 Onbepaaldheid van het recht

viii.3 Rafelig recht

viii.4 Rechterlijke gebondenheid

viii.5 Tussenbalans

Hoofdstuk ix. Tussen rechter en wetgever

ix.1 De rol van beginselen

ix.2 Rechterlijke rechtsvorming

ix.3 Beleid en beginsel

ix.4 Strijdende belangen en strijdende beginselen

ix.5 Besluit

Hoofdstuk x. Schade en schande

x.1 Grenspaal in omstreden gebied

x.2 Het utilisme en individuele vrijheid

x.3 Moraal als het cement van de samenleving

x.4 Drie problematische veronderstellingen

x.5 Besluit

Hoofdstuk xi. Vergelden en voorkomen

xi.1 Straf en contract

xi.2 De effectiviteit van straf

xi.3 Vergelding

xi.4 Het dilemma

xi.5 Een middenweg

xi.6 Besluit

Hoofdstuk xii. Rechtvaardigheid en rechtmatigheid

xii.1 Rechtvaardigheid als rechtmatigheid

xii.2 Misdadig recht

xii.3 Het gelijkheidsbeginsel

xii.4 De rechtspositivistische repliek

xii.5 Gehoorzaamheidsplicht

xii.6 Besluit

Besluit

Noten

Illustratieverantwoording

Auteur

Pauline Westerman is hoogleraar Rechtsfilosofie aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen en staflid van de Academie voor Wetgeving te Den Haag.